Heelalrubriek juli-augustus 2009 juli 2009 Eos

Nieuws - Rembrandt op Mercurius
Een tot voor kort onbekend inslagbekken op de kleine planeet Mercurius is genoemd naar de Nederlandse schilder Rembrandt van Rijn. Het inslagbekken, met een geschatte leeftijd van vier miljard jaar, heeft een middellijn van 670 kilometer. Het werd ontdekt op foto’s die in 2008 gemaakt zijn door de Amerikaanse planeetverkenner Messenger, die op 14 januari en op 6 oktober 2008 op korte afstand langs de binnenste planeet Mercurius vloog. Messenger legde tijdens de passage van 6 oktober dertig procent van het Mercuriusoppervlak vast dat nog nooit eerder door ruimtesondes in beeld was gebracht. Op Mercurius zijn vrijwel alle kraters genoemd naar schrijvers, componisten en beeldend kunstenaars. Messenger vliegt op 29 september voor een derde maal dicht langs de planeet en wordt in maart 2011 in een omloopbaan rond Mercurius gebracht.

Nieuws - Koelvloeistof Spitzer op
Na ruim vijfenhalf jaar is de koelvloeistof van de Amerikaanse Spitzer Space Telescope op. De detectoren van de infraroodtelescoop moeten gekoeld worden tot minder dan drie graden boven het absolute nulpunt. Dat gebeurt met behulp van langzaam verdampend vloeibaar helium. Nu de heliumvoorraad op is, zullen de detectoren langzaam maar zeker wat ‘warmer’ worden, en kunnen er geen waarnemingen meer verricht worden op de allerlangste infraroodgolflengten. Waarnemingen op kortere infraroodgolflengten blijven echter gewoon mogelijk.

Nieuws - Naamgeefster Pluto overleden
Op 30 april is op 90-jarige leeftijd Venetia Phair-Burney overleden. In 1930 bedacht de toen 11-jarige Venetia de naam Pluto voor de nieuwe ‘planeet’ die toen net ontdekt was op de Amerikaanse Lowell-sterrenwacht. Een jaar later noemde Walt Disney de hond van Mickey Mouse ook Pluto.

Astrolink - Discovery Space
Niet alleen op televisie, ook op internet is Discovery Channel een belangrijke bron van populair-wetenschappelijke informatie. Op de zeer uitgebreide website is een keur aan wetenschappelijke onderwerpen, nieuwtjes en achtergronden te vinden. Sommige deelonderwerpen hebben hun eigen ‘voorpagina’, met een selectie aan interessante en actuele thema’s. Een van die deelonderwerpen is astronomie en ruimtevaart. Discovery Space biedt onder andere foto’s, video’s en blogs, en vormt een mooi startpunt voor een kennismaking met het heelal.

Planeten
Mercurius staat op 14 juli in bovenconjunctie met de zon: gezien vanaf de aarde beweegt hij dan achter de zon langs. De kleine planeet is daardoor deze twee zomermaanden niet waarneembaar.
Venus is in juli en augustus een opvallende verschijning aan de oostelijke ochtendhemel. De heldere planeet komt een paar uur voor de zon al op. Je moet wel vroeg je bed uit om hem te zien.
Mars wordt eindelijk beter zichtbaar aan de ochtendhemel. De rode planeet beweegt door het sterrenbeeld Stier en is in de tweede helft van de nacht zichtbaar in het oosten, rechtsboven Venus.
Jupiter is het grootste deel van de nacht zichtbaar als een zeer opvallende ‘ster’ boven de zuidoostelijke horizon. Eind juli staat de reuzenplaneet om 03.00 uur vrij hoog in het zuiden; op 6 augustus is er een mooie samenstand met de Volle Maan.
Saturnus is in juli aan het begin van de avond aan de westelijke hemel zichtbaar. Hij staat echter vrij laag boven de horizon, en is ook niet bijzonder helder. In augustus kan de planeet niet worden waargenomen.

Kalender

• vrijdag 3 juli Links van de maan staat de ster Antares in de Schorpioen. Kijk tegen middernacht in het zuiden.


• zaterdag 4 juli Rond 04.00 uur bereikt de aarde het punt van zijn elliptische baan waar de afstand tot de zon het grootst is: 152.096.302 kilometer.


• dinsdag 7 juli Volle Maan (11.21 uur). In het westen van Noord- en Zuid-Amerika en in het oosten van Australië is een bijschaduwverduistering van de maan te zien.


• vrijdag 10 juli Vannacht staat de maan dicht bij de heldere planeet Jupiter aan de hemel. Rond middernacht staat het tweetal laag in het oostzuidoosten.


• woensdag 15 juli Laatste Kwartier (11.53 uur).


• zaterdag 18 juli Rond 04.00 uur zie je linksonder de maan twee planeten: Mars en Venus. Venus is verreweg de helderste. Rechts van Venus staat de ster Aldebaran.


• zondag 19 juli Een prachtige samenstand aan de oostnoordoostelijke ochtendhemel: de maansikkel staat linksboven de heldere planeet Venus.


• woensdag 22 juli Nieuwe Maan (04.35 uur). Vandaag vindt de langste totale zonsverduistering van de eenentwintigste eeuw plaats: 6 minuten en 39 seconden. De totaliteitszone loopt door India, Bhutan en het zuiden van China.


• maandag 27 juli Tussen 22.30 en 23.00 zie je boven de maan, heel laag in het westzuidwesten, de ster Spica in het sterrenbeeld Maagd.


• dinsdag 28 juli Maximum van de Delta Aquariden, een meteorenzwerm met het vluchtpunt in het sterrenbeeld Waterman woensdag 29 juli Eerste Kwartier (00.00 uur).


• vrijdag 31 juli Rechts van de maan staat de ster Antares in de Schorpioen. Kijk rond 23.30 uur, laag in het zuidzuidwesten.


• donderdag 6 augustus Volle Maan (02.55 uur). Voor de derde keer dit jaar beweegt de Volle Maan door de bijschaduw van de aarde. Tussen 01.01 uur en 04.18 uur valt er daardoor net iets minder zonlicht op de maan dan normaal. Rond 02.40 uur is te zien dat de maan aan de noordrand wat minder helder is.


• donderdag 6 augustus Vanavond is een prachtige samenstand te zien van de Volle Maan en de heldere reuzenplaneet Jupiter. Kijk rond 23.30 uur in het zuidoosten.


• woensdag 12 augustus Komende nacht is het maximum van de Perseïden, de beroemdste meteorenzwerm van het jaar. Helaas is er vrij veel storend maanlicht.


• donderdag 13 augustus Laatste Kwartier (20.55 uur).


• vrijdag 14 augustus Rond 20.00 uur staat Jupiter in oppositie met de zon, in het sterrenbeeld Steenbok. De planeet is nu de hele nacht zichtbaar en bereikt zijn grootste helderheid, doordat de afstand tot de aarde het kleinst is.


• zaterdag 15 augus tus ’s Morgens rond 04.30 uur vormt de maan een rechthoekige driehoek met de ster Aldebaran (rechtsonder de maan) en het Zevengesternte (rechtsboven de maan). Linksonder de maan zijn de planeten Mars en Venus te zien.


• zondag 16 augustus Een prachtige samenstand aan de ochtendhemel: de afnemende maan en de planeet Mars staan tussen de horens van de Stier. Kijk rond 04.30 uur in het oosten. Linksonder het duo schittert de heldere planeet Venus.


• maandag 17 augustus ’s Morgens rond 04.30 uur zie je de maansikkel min of meer tussen de planeten Venus en Mars staan, in het oostnoordoosten.


• dinsdag 18 augustus De zeer smalle maansikkel staat rond 05.00 uur linksonder de heldere ‘morgenster’ Venus. Linksboven de maan zijn Castor en Pollux zichtbaar.


• donderdag 20 augustus Nieuwe Maan (12.02 uur).


• maandag 24 augustus Mercurius bereikt vandaag zijn grootste schijnbare afstand ten oosten van de zon. De verschijning aan de westelijke avondhemel is echter zeer ongunstig; de planeet gaat kort na de zon onder, waardoor hij niet zichtbaar is.


• woensdag 26 augustus Venus staat precies op één lijn met de sterren Castor en Pollux in de Tweelingen. Bekijk het trio ’s morgens rond 05.00 uur, in het oosten.


• donderdag 27 augustus Eerste Kwartier (13.42 uur). ’s Avonds rond 22.00 uur zie je de ster Antares in het sterrenbeeld Schorpioen direct links van de halfverlichte maan, in het zuidwesten.

Sterrenhemel
Boven je hoofd De heldere witte ster Wega in het sterrenbeeld Lier staat zeer hoog aan de hemel, dicht bij het zenit. Precies boven je hoofd bevindt zich de kleine, maar opvallende kop van het sterrenbeeld Draak.
In het oosten Boven de oostelijke horizon staat het Herfstvierkant – het centrale deel van het sterrenbeeld Pegasus. Links daarvan strekt zich Andromeda uit. In het zuidoosten, in de Steenbok, prijkt de reuzenplaneet Jupiter.
In het zuiden Laag in het zuiden staat het zomersterrenbeeld Boogschutter. Het kolossale maar weinig opvallende sterrenbeeld Slangendrager staat hoog boven de zuidelijke horizon. Nog hoger aan de hemel is met enige moeite Hercules te vinden. Laag in het zuidzuidwesten staat de oranje ster Antares in de Schorpioen.
In het westen Het sterrenbeeld Leeuw staat op het punt onder de horizon te verdwijnen. In het zuidwesten staan de heldere sterren Arcturus en Spica vrijwel recht boven elkaar, en hoog aan de hemel bevindt zich de Grote Beer.
In het noorden Ook middenin de zomer is een bekende winterster te zien: Capella in de Voerman, heel laag in het noorden. Rechts daarvan staat het sterrenbeeld Perseus, met daarboven de W-vorm van Cassiopeia. De kronkelige Draak bevindt zich tussen de Poolster en het zenit.

© Govert Schilling