Heelalrubriek oktober 2009 oktober 2009 Eos

Nieuws - Tegendraadse exoplaneet
Bij een ster op ongeveer duizend lichtjaar afstand van de aarde is een planeet ontdekt die in de verkeerde richting om zijn ster draait. Het is bovendien de grootste exoplaneet die ooit is waargenomen. WASP-17b, zoals de planeet heet, draait niet in dezelfde richting waarin de ster om zijn as draait, zoals gebruikelijk, maar in tegenovergestelde richting. Dat doet vermoeden dat de planeet een ingrijpende baanverstoring heeft ondervonden, mogelijk als gevolg van de nauwe passage van een andere planeet of ster. De grote middellijn van WASP-17b – hij is twee keer zo groot als Jupiter maar weegt slechts half zo veel – is waarschijnlijk het gevolg van getijdenenergie. De planeet draait in een langgerekte baan, waardoor hij sterk wisselende getijdenkrachten van de moederster ondervindt. De energie die als gevolg daarvan vrijkomt, heeft de gasvormige planeet sterk doen opzwellen.

Nieuws - Gammapulsars doen bolhoop gloeien
De Amerikaanse Fermi Gamma-ray Space Telescope heeft energierijke gammastraling waargenomen die afkomstig is uit de bolvormige sterrenhoop 47 Tucanae. De gammastraling is zo goed als zeker afkomstig van tientallen millisecondepulsars in de bolhoop: kleine, compacte en supersnel roterende neutronensterren. Eerder ontdekte de Fermi-ruimtetelescoop van een aantal bekende (en dichterbij gelegen) millisecondepulsars ook al gammastraling. Daarnaast zijn tot nu toe zestien ‘gamma-pulsars’ gevonden: pulsars die niet zichtbaar zijn met optische telescopen of radiotelescopen, maar wel gammastraling uitzenden.

Nieuws - Tropische buien op Titan
Voor het eerst zijn ook in het evenaargebied van Titan grote wolkenformaties ontdekt waaruit vloeibaar methaangas kan regenen. Dat doet vermoeden dat de stromingspatronen die in 2005 door de Europese Huygens-lander zijn gefotografeerd, inderdaad veroorzaakt zijn door neerslag.

Foto van de maand - Victoria in perspectief
De Amerikaanse planeetverkenner Mars Reconnaissance Orbiter heeft een ‘perspectief’-foto gemaakt van de Marskrater Victoria. Het robotwagentje Opportunity deed van september 2006 tot augustus 2008 onderzoek aan de rand en op de hellingen van deze krater. Eerder was Victoria al een keer pal van boven gefotografeerd. De nieuwe foto is onder een hoek van ruim twintig graden genomen, en laat duidelijker zien hoe steil de kraterhellingen zijn. Ook gelaagde structuren aan de binnenrand van de krater kunnen op de opname beter worden onderzocht. Op de bodem van de krater is een uitgestrekt duinenveld zichtbaar.

Astrolink - Planetaire space art
Voor het illustreren van hun onderzoeksobjecten zijn sterrenkundigen vaak aangewezen op het gebruik van zogeheten space art: realistische schilderijen of computerillustraties die gebaseerd zijn op daadwerkelijke meetgegevens. Per slot van rekening zijn de meeste objecten in het heelal niet van dichtbij te fotograferen. Onlangs is de website ExperienceThePlanets gelanceerd, die in de toekomst steeds meer planetaire space art te zien zal geven: schitterende landschapsvoorstellingen van de veelzijdige werelden in ons eigen zonnestelsel.

Planeten
Mercurius is begin van de maand aan de oostelijke ochtendhemel te vinden, rond het aanbreken van de schemering. Op 8 oktober is er een nauwe samenstand met Saturnus.
Venus is kort voor zonsopkomst te zien, laag boven de oostelijke horizon. In de tweede helft van de maand staat hij tussen de planeten Mercurius en Saturnus, die allebei veel zwakker zijn.
Mars is na middernacht een vrij opvallende verschijning aan de oostelijke hemel. Aan het eind van de maand staat hij rond het aanbreken van de schemering hoog boven de zuidelijke horizon.
Jupiter bevindt zich halverwege de avond op redelijke hoogte boven de zuidelijke horizon. Pas geruime tijd na middernacht verdwijnt de heldere reuzenplaneet in het zuidwesten uit beeld.
Saturnus wordt in de loop van de maand steeds zeker beter zichtbaar aan de oostelijke ochtendhemel. Op 13 oktober is er een mooie samenstand met Venus te zien. Eind oktober komt hij al ruim drieënhalf uur voor de zon op.

Kalender

• zondag 4 Volle Maan (08.10 uur).


• dinsdag 6 Mercurius bereikt vandaag zijn grootste schijnbare afstand ten westen van de zon. Vanaf ca. 06.30 uur is de kleine planeet goed zichtbaar, laag boven de oostelijke horizon. Verwar Mercurius niet met Venus; die staat hoger aan de hemel en is veel helderder. Direct linksonder Mercurius is de planeet Saturnus te zien.


• donderdag 8 Mercurius en Saturnus staan vanmorgen heel dicht bij elkaar aan de hemel, laag boven de oostelijke horizon. Mercurius (rechts) is de helderste van de twee. Kijk tussen 06.30 en 07.00 uur, tijdens de ochtendschemering.


• vrijdag 9 Maximum van de Draconiden, een meteorenzwerm met het vluchtpunt in het sterrenbeeld Draak.


• zondag 11 Laatste Kwartier (10.56 uur).


• maandag 12 ’s Morgens rond 06.00 uur zie je vier hemellichamen op een rij: de maan, vlak daarboven de planeet Mars, en nog hoger aan de zuidoostelijke hemel de sterren Castor en Pollux in de Tweelingen.


• dinsdag 13 De planeet Mars staat vandaag precies op één lijn met Castor en Pollux, de twee hoofdsterren van het sterrenbeeld Tweelingen. Tussen 06.00 en 06.30 uur staan ze pal onder elkaar, zeer hoog aan de zuidoostelijke hemel. Heel laag in het oosten zie je om 06.30 uur Saturnus en Venus vlak bij elkaar aan de hemel. Saturnus is een stuk zwakker en staat pal links van Venus.


• woensdag 14 Linksboven de afnemende maan zie je de ster Regulus in het sterrenbeeld Leeuw. Kijk vanaf 06.00 uur, hoog in het oostzuidoosten. Om 06.30 uur zijn laag in het oosten ook Saturnus en Venus te zien. Saturnus, de zwakste van de twee planeten, staat pal boven Venus.


• vrijdag 16 In de ochtendschemering zie je drie planeten vlak bij de zeer smalle maansikkel. Rond 06.30 uur zijn Venus en Saturnus zichtbaar, laag in het oosten; een half uur later is ook Mercurius te zien, heel dicht bij de horizon.


• zondag 18 Nieuwe Maan (07.33 uur).


• woensdag 21 Vannacht is het maximum van de Orioniden, een meteorenzwerm met het vluchtpunt in het sterrenbeeld Orion. De stofdeeltjes die je vannacht in de aardse dampkring ziet verbranden, zijn afkomstig van de beroemde komeet Halley.


• zondag 25 Vandaag wordt de wintertijd weer ingevoerd. Om 03.00 uur Midden-Europese Zomer Tijd (MEZT) gaat de klok een uur terug naar 02.00 uur Midden-Europese Tijd (MET).


• maandag 26 Eerste Kwartier (01.42 uur). ’s Avonds rond 19.30 uur zie je de planeet Jupiter links van de maan, boven de zuidelijke horizon.


• dinsdag 27 Jupiter staat vannacht rechtsonder de maan. Om 19.30 uur staan de twee hemellichamen precies in het zuiden.

Sterrenhemel
Boven je hoofd Dicht bij het zenit staat het W-vormige sterrenbeeld Cassiopeia, extreem hoog in het noordoosten. Aan de andere kant van het zenit is de heldere ster Deneb te vinden. Ook Cepheus staat bijna recht boven je hoofd.
In het oosten De oranjerode ster Aldebaran in het Dierenriemsterrenbeeld Stier staat laag boven de oostelijke horizon. Hoger aan de hemel zijn de sterrenbeelden Perseus en Ram te vinden. Linksboven Aldebaran, in het noordoosten, staat Capella in de Voerman; een flink stuk rechts van de ster bevindt zich de vijfhoekige kop van het uitgestrekte sterrenbeeld Walvis.
In het zuiden De planeet Jupiter, in het sterrenbeeld Steenbok, is het helderste object aan de hemel. De ster Fomalhaut in de Zuidervis is ook vrij helder, maar staat erg laag boven de horizon. Hoog aan de hemel prijkt het Herfstvierkant, met links daarvan Andromeda. De onopvallende sterrenbeelden Vissen en Waterman zijn linksboven de Steenbok te vinden.
In het westen Hoog boven de westelijke horizon staat de Zomerdriehoek, bestaande uit Deneb in de Zwaan, Wega in de Lier en Altaïr in de Arend. Dichter bij de horizon bevinden zich de sterrenbeelden Hercules en Slangendrager, maar die bevatten weinig heldere sterren. Laag in het noordwesten zijn de Noorderkroon en het bovenste deel van het sterrenbeeld Boötes te vinden.
In het noorden De Grote Beer staat bijna in zijn laagst mogelijke positie in het noorden. Het sterrenbeeld staat echter dicht bij de Poolster, en verdwijnt daardoor nooit onder de horizon. De Kleine Beer strekt zich vanaf de Poolster uit in de richting van de staart van de Grote Beer. Links van het kleine steelpannetje is de kronkelige Draak te vinden.

© Govert Schilling

Links: